Zatrzymanie przez policję – jakie masz prawa?
Zatrzymanie przez policję to nie wyrok
Zatrzymanie przez Policję jest sytuacją, która dla większości osób jest nagła i stresująca. Sam fakt zatrzymania nie oznacza jednak, że osoba zatrzymana jest winna popełnienia przestępstwa.
Zatrzymanie jest procesowym środkiem przymusu, który może zostać zastosowany w przypadkach przewidzianych przez prawo. Może dotyczyć m.in. osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa, ale w określonych sytuacjach zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie może dotyczyć również świadka, który bez należytego usprawiedliwienia nie stawił się na wezwanie organu.
Samo zatrzymanie nie oznacza jednak utraty praw procesowych. Przeciwnie – osoba zatrzymana ma określone uprawnienia, z których powinna mieć możliwość skorzystania od samego początku.
Zatrzymanie osoby podejrzanej – kiedy Policja może zatrzymać?
Zgodnie z art. 244 § 1 k.p.k. funkcjonariusze Policji mogą zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo, a jednocześnie zachodzi co najmniej jedna z określonych w ustawie przesłanek.
Zatrzymanie może nastąpić w szczególności wtedy, gdy zachodzi obawa ucieczki lub ukrycia się osoby podejrzanej albo zatarcia śladów przestępstwa. Przepisy przewidują również możliwość zatrzymania w sytuacji, gdy nie można ustalić tożsamości osoby podejrzanej albo istnieją przesłanki do przeprowadzenia wobec niej postępowania w trybie przyspieszonym.
Samo podejrzenie popełnienia przestępstwa nie oznacza więc automatycznie możliwości zatrzymania. Konieczne jest wystąpienie dodatkowych okoliczności uzasadniających zastosowanie tego środka.
Zatrzymanie jest środkiem przymusu procesowego i oznacza czasowe pozbawienie człowieka wolności. Nie jest jednak równoznaczne z uznaniem go za winnego. Osoba zatrzymana nadal korzysta z gwarancji procesowych, a prawidłowość i zasadność zatrzymania może podlegać kontroli sądu.
W praktyce szczególne znaczenie ma to, co dzieje się bezpośrednio po zatrzymaniu. Osoba zatrzymana powinna wiedzieć, dlaczego została zatrzymana, jakie ma prawa i z czego może skorzystać jeszcze przed wykonaniem dalszych czynności procesowych.
Jakie prawa ma osoba zatrzymana przez Policję?
Zatrzymanie przez Policję nie oznacza, że osoba zatrzymana zostaje pozbawiona możliwości korzystania z ochrony prawnej. Przeciwnie – przepisy przyznają jej szereg konkretnych uprawnień, z których może korzystać już od chwili zatrzymania. Ich znajomość ma szczególne znaczenie dlatego, że pierwsze godziny po zatrzymaniu mogą mieć istotny wpływ na dalszy przebieg postępowania karnego. Osoba zatrzymana powinna przede wszystkim wiedzieć, dlaczego została pozbawiona wolności i jakie prawa jej przysługują (art. 244 § 2 k.p.k.). Nie musi również podejmować żadnych pochopnych decyzji tylko dlatego, że znalazła się w sytuacji stresowej.
Prawo do kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym
Osoba zatrzymana ma prawo niezwłocznie skontaktować się z adwokatem lub radcą prawnym oraz bezpośrednio z nim porozumieć się (art. 245 § 2 k.p.k.). Nie oznacza to jednak automatycznie, że adwokat lub radca prawny występuje w sprawie jako obrońca. Zakres jego roli zależy od statusu procesowego osoby zatrzymanej i charakteru prowadzonego postępowania.
Możliwość skorzystania z pomocy adwokata lub radcy prawnego ma szczególne znaczenie w pierwszych godzinach po zatrzymaniu. Osoba zatrzymana może znajdować się w sytuacji silnego stresu i nie znać wszystkich okoliczności sprawy. Kontakt z adwokatem lub radcą prawnym jest więc pierwszą czynnością, którą należy wykonać po zatrzymaniu. Do tego czasu zatrzymany powinien korzystać z prawa do milczenia. To prawo najbardziej oddaje łacińska premia accusare nemo se debet, która mówi, że nikt nie ma obowiązku oskarżać sam siebie.
Prawo do odmowy składania wyjaśnień
Jeżeli osoba zatrzymana ma status podejrzanego, powinna pamiętać, że nie ma obowiązku dostarczania dowodów przeciwko sobie. Może odmówić składania wyjaśnień, a także odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania.
Skorzystanie z prawa do milczenia nie oznacza przyznania się do popełnienia przestępstwa. W sytuacji stresowej, gdy osoba nie zna jeszcze dokładnie materiału dowodowego ani stanowiska organów prowadzących postępowanie, pochopne składanie wyjaśnień może być szczególnie ryzykowne. Dlatego przed rozpoczęciem przesłuchania warto przede wszystkim ustalić, w jakim charakterze osoba jest przesłuchiwana i jakie ma prawa.
Prawo do zawiadomienia osoby najbliższej o zatrzymaniu
Osoba zatrzymana może żądać zawiadomienia osoby najbliższej lub innej wskazanej przez siebie osoby o zatrzymaniu. W określonych przypadkach zawiadomienie może dotyczyć również pracodawcy, szkoły lub uczelni.
Uprawnienie to ma znaczenie nie tylko ze względów osobistych. Zatrzymanie często oznacza nagłą i nieplanowaną nieobecność w domu lub pracy, dlatego możliwość poinformowania wskazanej osoby może mieć również praktyczne znaczenie.
Zażalenie na zatrzymanie
Zatrzymana osoba może zakwestionować zasadność, legalność oraz prawidłowość zatrzymania. Służy do tego zażalenie do sądu.
W zażaleniu można kwestionować m.in. to, czy w ogóle istniały podstawy do zatrzymania, czy zostało ono przeprowadzone zgodnie z prawem oraz czy sposób wykonania zatrzymania odpowiadał wymaganiom określonym w przepisach.
Jest to istotne uprawnienie, ponieważ samo zatrzymanie przez Policję nie oznacza, że było ono automatycznie prawidłowe. Zatrzymanie podlega sądowej kontroli.
Jak długo może trwać zatrzymanie przez Policję?
Zatrzymanie przez Policje to nie swobodna decyzja policjanta. Zatrzymanie nie może trwać dowolnie długo. Przepisy Kodeksu postępowania karnego określają maksymalny czas, przez jaki osoba może pozostawać pozbawiona wolności bez wydania wobec niej przez sąd postanowienia o tymczasowym aresztowaniu.
Co do zasady osoba zatrzymana powinna zostać zwolniona, gdy ustanie przyczyna zatrzymania, a także jeżeli w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania przez uprawniony organ nie zostanie przekazana do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania. (art. 248 § 1 k.p.k.)
Jeżeli osoba zatrzymana zostanie przekazana sądowi wraz z takim wnioskiem, sąd ma następnie 24 godziny na doręczenie postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania. Oznacza to, że w określonych sytuacjach pozbawienie wolności może trwać łącznie do 72 godzin, ale nie oznacza to, że Policja sama może zatrzymywać osobę przez 72 godziny.
48 godzin i 72 godziny to zatem dwa różne terminy, których nie należy ze sobą utożsamiać. Pierwszy dotyczy czasu, w którym Policja i inne organy prowadzące postępowanie muszą podjąć określone działania wobec osoby zatrzymanej, natomiast dodatkowe 24 godziny związane są już z decyzją sądu w przedmiocie tymczasowego aresztowania.
Przekroczenie ustawowych terminów pozbawienia wolności może mieć istotne znaczenie dla oceny legalności zatrzymania. Dlatego w przypadku zatrzymania warto zwracać uwagę nie tylko na datę, ale również na dokładną godzinę zatrzymania i przebieg dalszych czynności procesowych. Z tego względu warto zachować dokumenty związane z zatrzymaniem i zwracać uwagę na godziny wskazane w protokołach oraz innych dokumentach sporządzanych w toku czynności.
Co zrobić po zatrzymaniu przez Policję?
Zachowanie osoby zatrzymanej w pierwszych godzinach postępowania może mieć istotne znaczenie dla dalszego przebiegu sprawy. Warto przede wszystkim ustalić przyczynę zatrzymania, skorzystać z przysługujących praw i rozważyć kontakt z adwokatem lub radcą prawnym, względnie prawnikiem zagranicznym przed podjęciem dalszych czynności procesowych.
Szczególnej ostrożności wymaga sytuacja, w której osoba zatrzymana ma zostać przesłuchana. Nie należy podejmować decyzji o składaniu wyjaśnień wyłącznie pod wpływem stresu lub presji czasu.
